ศึกษาภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติ สู่แนวทางการออกแบบสื่อการเรียนรู้ กรณีศึกษา วิสาหกิจชุมชนกลุ่มเกษตรยั่งยืน บ้านสองห้องเหนือ ตำบลหนองแสง อำเภอวาปีปทุม จังหวัดมหาสารคาม<br>A Study of Local Wisdom of Natural Dyeing for the Development of Instructional Aids :A Case of Song Hong Nea Community Enterprise, Nong Saeng Sub-District, Wapi Pathum District, Mahasarakham Province

ศึกษาภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติ สู่แนวทางการออกแบบสื่อการเรียนรู้ กรณีศึกษา วิสาหกิจชุมชนกลุ่มเกษตรยั่งยืน บ้านสองห้องเหนือ ตำบลหนองแสง อำเภอวาปีปทุม จังหวัดมหาสารคาม
A Study of Local Wisdom of Natural Dyeing for the Development of Instructional Aids :A Case of Song Hong Nea Community Enterprise, Nong Saeng Sub-District, Wapi Pathum District, Mahasarakham Province


ไทย :

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติ วัสดุให้สี ของกลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มเกษตรยั่งยืน

บ้านสองห้องเหนือ ต.หนองแสง อ.วาปีปทุม จ.มหาสารคาม ควบคู่ไปกับการอนุรักษ์และสืบสานภูมิปัญญา เพื่อเป็นแนวทางในออกแบบการ

จัดทำสื่อการเรียนรู้การย้อมสีธรรมชาติ (คู่มือ) เป็นองค์ความรู้และต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่น และเพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาสื่อการเรียนรู้

ในการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านภูมิปัญญาด้านอื่นๆ โดยศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติ แล้วนำข้อมูลที่

ไดม้ าสังเคราะหข์ อ้ มูลรวบรวม เพื่อเปน็ แนวทางในการทดลองการยอ้ มสีธรรมชาติและสรา้ งเปน็ ชุดคูมื่อถา่ ยทอดองคค์ วามรูใ้ นกลุม่ วิสาหกิจชุมชน

กลุ่มเกษตรยั่งยืน บ้านสองห้องเหนือ ตำบลหนองแสง อำเภอวาปีปทุม จังหวัดมหาสารคาม โดยสามารถสรุปผลสาระสำคัญจากการทดลอง

การย้อมสีธรรมชาติ จากภูมิปัญญาดั่งเดิมของชุมชน แล้วนำมาวิเคราะห์โดยวิธีพรรณานาวิเคราะห์

ผลการศึกษาสรุปได้ว่า การสกัดสีธรรมชาติจากพืชในท้องถิ่น ส่วนใหญ่นิยมสกัดสีย้อมด้วยการต้มหรือที่เรียกว่าการย้อมร้อน มากกว่า

การสกัดสีย้อมด้วยการย้อมเย็น พืชในท้องถิ่นที่ให้สีต่างๆ ได้จากส่วนต่างๆ ของพืช อาทิเช่น แก่น เปลือก ใบ และ ผล โดยพืชต่างชนิดให้สี

ที่ต่างกัน จากผลการศึกษาและเก็บรวบรวมข้อมูลพบว่า โทนสีชมพู-แดง ได้จาก แก่นฝาง โทนสีเหลือง ได้จาก แก่นขนุน โทนสีนํ้าตาล ได้จาก

เปลือกนนทรี เปลือกผลมะพร้าว ใบเตยผสมตะไคร้และใบย่านาง โทนสีเขียว ได้จาก เปลือกมะม่วงกะล่อน โทนสีเทา-ดำ ได้จาก ผลมะเกลือ

เปลือกสะเดา นอกจากนี้ โคลนในท้องถิ่น มี 2 ชนิด คือ โคลนสีดำ ที่ได้จากทุ่งนา และโคลนสีแดงที่ได้จากหนองน้ำในชุมชน ยังสามารถเพิ่ม

ความเข้มให้กับสีย้อมได้ด้วย ส่วนสารช่วยย้อมหรือสารกระตุ้นสี ได้แก่ นํ้าสนิม นํ้าสารส้ม และจุนสี

การศึกษาเทคนิคการย้อมสีธรรมชาติจากพืชในท้องถิ่นที่สะท้อนวิถีชีวิตความเรียบง่าย ความพอเพียงของคนในชุมชนที่นำเอา

คุณสมบัติของพืชที่ใหสี้ยอ้ มที่มีความแตกตา่ งกันในแตล่ ะพื้นที่เปน็ จุดเดน่ และมีความนา่ สนใจ จึงควรใหมี้การสนับสนุนการถา่ ยทอดองคค์ วามรู้

ด้วยรูปแบบสื่อการเรียนรู้ (คู่มือ) การเรียนรู้การย้อมสีธรรมชาติ เพื่อเป็นการสืบสานและอนุรักษ์ภูมิปัญญาให้คงอยู่ในท้องถิ่น และสามารถ

ต่อยอดภูมิปัญญาสู่แนวทางการพัฒนาออกแบบด้านอื่นๆ ต่อไป

คำสำคัญ : สื่อการเรียนรู้, ภูมิปัญญา, การย้อมสีธรรมชาติ, สีธรรมชาติ

English :

The main objectives of this study were to investigate local wisdom of Song Hong Nuea community enterprise,

Nongsaeng sub-district, Wapi Prathum district, Mahasarakham province on natural dyeing and dyeing sources and to develop

guidelines for developing a handbook on natural dyeing and for creating instructional materials to preserve and

add value to local wisdom and to pass down the local wisdom to later generations. Documents and previous studies on

local wisdom regarding natural dyeing were examined and synthesized to answer the set research questions. The results

of the study were reported descriptively.

The results reveal that the highly practiced color extraction method was boiling, also known as “tom ron” (i.e.,

high temperature dyeing), compared to “tom yen” (i.e., low temperature dyeing). Dyeing colors were extracted from

different parts of local plants and trees (such as heart of wood, bark, leave, and fruit) and mud. For example, red and

pink are from Sappan wood, yellow from jackfruit wood, brown from Peltophorum pterocarpum barks, coconut fruit skin,

pandanus leaves mixed with lemongrass and Bamboo grass, green from kalon mangoes, grey and black from ebony fruits

and Siamese neem barks. Two types of mud were employed: mud from the rice field for black and from ponds located

in the community for red. To increase the intensity of the dye color, mordant such as rust, alum, and copper solutions

was used.

The local wisdom of employing natural sources for dyeing reveal the local people’s simple way of life and

sufficiency. The local wisdom of dyeing color extraction and dyeing sources in different communities are unique and

prominent. This local wisdom should, therefore, be assembled and handed down to latter generations in different formats

such as in the form of handbook. Also, the wisdom can be a value-added property that can be employed in other areas

of design development.

Keywords : instructional aids, local wisdom, natural dyeing, natural dyes